AZ
Pasifist nə deməkdir? Pasifizm anlayışı və növləri
«Pasifist» sözü ərəb və ya türk kökündən deyil — latınca *pacificus* (sülh gətirən) sözündən gəlir. Pasifist — müharibəyə və zorakılığa qarşı çıxan, münaqişələrin sülh yolu ilə həllini müdafiə edən adamdır. Pasifizm isə bu baxışın ümumi adıdır.
Söz tez-tez «passiv» (təşəbbüssüz, hərəkətsiz) ilə qarışdırılır. Əslində isə tarixdə pasifist hərəkatlar çox vaxt məhz aktiv olub: etirazlar, boykotlar, vicdani imtina. Bu yazıda anlayışı, növlərini və sərhədlərini aydınlaşdırırıq.
Pasifizm nədir: qısa tərif
Pasifizm — müharibənin və ya zorakılığın əxlaqi və ya praktik səbəblərdən rədd edilməsidir. Bu, sadəcə «müharibəni sevmirəm» demək deyil: pasifist adətən zorakılığın prinsipial olaraq yanlış olduğunu müdafiə edir və alternativ həll yolları təklif edir.
Pasifizmin əsas növləri
- Absolyut pasifizm: hər hansı zorakılığı, o cümlədən müdafiə zorakılığını belə rədd edir.
- Şərti (şərti-müqavimət) pasifizm: zorakılığı son çarə kimi qəbul edə bilər, amma ilk növbədə sülh yollarını tələb edir.
- Vicdani imtina: hərbi xidmətdən şəxsi inancına görə imtina etmək — bir çox ölkədə hüquqi prosedurla tənzimlənir.
- Nüvə pasifizmi: xüsusilə kütləvi qırğın silahlarına qarşı çıxan hərəkat.
Tarixdə pasifizm
XIX əsrin sonunda Bertha von Suttnerin «Silahları yerə qoyun!» romanı Avropada sülh hərəkatının simvoluna çevrildi və o, Nobel Sülh Mükafatını alan ilk qadın oldu. XX əsrdə Mahatma Qandinin Hindistanda və Martin Lüter Kinqin ABŞ-da tətbiq etdiyi sivil itaətsizlik metodları zorakılıq olmadan siyasi dəyişikliyin mümkün olduğunu göstərdi. Bu nümunələr pasifizmin «heç nə etməmək» olmadığını aydın göstərir.
Pasifist və «passiv» — fərqi nədir?
«Passiv» — hərəkətsiz, təsirsiz, təşəbbüs göstərməyən deməkdir. «Pasifist» isə ideya bildirir: zorakılığa qarşı mövqe. Bu iki sözün kökü də fərqlidir (passivus — əziyyət çəkən; pacificus — sülh gətirən). Gündəlik dildə yanlış işlədilməsi tez-tez yanlış məna yaradır.
Tez-tez verilən suallar
- Pasifist olmaq nəyi tələb edir?
- Vahid tələb yoxdur. Bəzi pasifistlər yalnız şəxsi həyatda zorakılıqdan çəkinir, başqaları siyasi fəallıqla məşğul olur. Ortaq nöqtə — zorakılığın məqsədə çatmaq üçün məqbul vasitə sayılmamasıdır.
- Pasifizm və neytrallıq eyni şeydir?
- Xeyr. Neytral tərəf münaqişədə tərəf tutmur; pasifist isə adətən mövqe tutur — zorakılığın əleyhinə. Neytral ölkə silah sata bilər, pasifist prinsipial olaraq buna qarşı çıxır.
- Azərbaycan dilində «pasifist» necə yazılır?
- «Pasifist» (tək) və «pasifistlər» (cəm). Sözün kökü «pasifizm»dir. «Passiv» ilə qarışdırmamaq üçün bir «s» ilə yazılır.